ANA SAYFA I BÖLÜM 1 I BÖLÜM 2 I BÖLÜM 3 I BÖLÜM 4 I BÖLÜM 5 I BÖLÜM 6 I KAYNAKÇA I ÖZGEÇMİŞ


BÖLÜM 5

GÜNÜMÜZ KENTLERİNİN KİMLİK DERECESİNİ ÖLÇMEK İÇİN
BİR YÖNTEM DENEMESİ

    5.1. HEDEFLER VE İLKELER
    Kimlik değişimine uğramış kentlerimize yönelik olarak belirleyeceğimiz sistemde, öncelikle kentsel tasarım açısından hedefleri sıralamak doğru olacaktır.
    Hedefleri belirlerken; bundan önceki 4 bölümde incelediğimiz kimlik, kimlik faktörleri, günümüz ve geleneksel kentlerimiz kimlik arayışlarında gördüğümüz temel noktaları da gözönünde bulundurmak doğru olacaktır.
    1. Kimlik faktörlerinin birbirleri ile ilişkilerinin boyutlarını belirlemek
    2. Bu tanımlanan boyutların kimliklendirme amacıyla bütünleştirilmesi
    3. Kimlik kaybını önleyebilmek için geçmiş-gelecek bağlantısının sağlanması kentlerimizde, değişimin etkisiyle oluşacak yeni yapılanmalarda düzenin devamını sağlayacaktır. Kimlik ile ilgili belirlediğimiz bu temel noktaları hayata geçirebilmek için; belirlediğimiz faktörleri analiz ederek, kimlik kaybını önlemedeki güçlerini arttırmak ve aynı faktörlerin geleceğe aktarımlarını sağlamak gerekir. Bu isteklerimizi elde edebilmek için bazı hedeflere ulaşmamız gereklidir. Hedefler ise şu şekilde sıralanabilir:
    A) Kentin fiziksel, tarihi ve kültürel yapısına uygun olarak geliştirmek
    B) Kentlinin; kendi mekanıyla, çevresiyle ve kentin bütünüyle uyumunu ve tek parça olmasını sağlamak
    C) Kentin eski imajı ile yeni imajı arasında bağlantı kurarak; kentlinin kenti kolay algılamasına yardımcı olmak
    D) Kent bütününün; kesintisiz, değişmeden,bozulmadan, ve tükenmeden sürdürülebilmesini sağlamak
    Eski geleneksel yerleşimlerden hareketle, yeni gelişim alanlarında uygulanabilecek bu hedefler; belirli ilkelere dayandırılarak yerine getirilebilir. Bu ilkeleri belirlemekteki amacımız, önereceğimiz sistem yaklaşımına öncülük etmesidir.
    Sistemimizin ana temasını ;
    a. Yaşanabilir bir Kentsel Çevre
    b. Yaşamı kolaylaştırıcı bir Kentsel Ekoloji
    c. Yaşamı zevke dönüştüren bir Kentsel Yaşam Kalitesi
    olarak belirleyebiliriz. Ayrıca çağdaşlaşma ve sürdürülebilir kent kapsamında düşünülen; rahatlık, doğa ile ilişki, denge, maliyet, estetik, yeterlik ve çeşitlilik olarak sıralayabileceğimiz ilkeler de, kimlik kaybını önleme konusunda belirleyeceğimiz ilkelere ışık tutacaktır. Bu ilkeler kent bünyesinde;
    · yapısal açıdan kötü durumda olma
    · işlevsel açıdan kötü kullanım
    · mülkiyet karmaşıklığı
    · çağdaş işlevlere uyumsuzluk
    · geleneksel kent peyzajının yok olması
    vb. sorunlara yönelik olarak belirlenmektedir.
    1) Kentlinin gereksinimine cevap veren mekanlar tanımlamak
    2) Kentlilik bilincini oluşturmak
    3) Mekanlar arası birlik sağlamak
    4) Kültürel mirası koruyarak sürdürebilirlik olgusunu yaratmak
    5) Çevresel tasarımda estetiğe bağlı kent stili oluşturmak
    6) Kentsel işlev ile kentsel biçim arasında denge kurmak.
    Belirlediğimiz tüm bu ilkeler, "Kentsel Yapılanmış Çevrenin Biçimlenmesi" nde yani "Ekolojik Kentsel Tasarım" da bize yol gösterici olarak rol oynayacaktır.

    HEDEFLER => İLKELER => KENTSEL YAPILANMIŞ ÇEVRE = > EKOLOJİK KENTSEL TASARIM = > KİMLİK
     EKOLOJİK DENGE

    5.2. KİMLİK OLGUSUNUN EKOLOJİK YÖNDEN UYGUNLUĞUNUN İRDELENMESİ
    5.2.1. Ekolojik Kent Sistemi
    Bir ekosistem ürünü olan çevrenin;
    a. Fiziksel
    b. Sosyo-Ekonomik
    c. İnsan
    birleşiminden oluşması, insanla çevresi arasında çift yönlü bir ilişki yaratmaktadır. İnsan yapısı çevrenin; mekanın, kentin, peyzajın sadece kişisel, sosyal ve kültürel farklılıklar sonucu değil, aynı zamanda ekosistemin bir ürünü olması gerektiğini vurgulamak doğru olacaktır. Binaların, kentlerin ve peyzaj düzenlerinin nasıl bir süreçten geçtiği; iyi bir kentsel dokuyu neyin oluşturduğu ve tasarıma yönelik bina tipolojilerinin hangilerinin çevreye uyumlu olduğu "Çevreselci Tasarım" açısından araştırılabilir.

    ÇEVRESELCİ TASARIM
    ANLAYIŞI

    Tasarım + Çevre
    Kararları    Kararları
    BÜTÜNLEŞMESİ
    
    ESTETİK
    
    EKOLOJİK UYUM
    
    SÜRDÜREBİLİRLİK İLKELERİ


    Bir sistemi; bozulmadan, fazla kullanmadan, aşırı yüklenmeden aralıksız devamlılığını sağlamak sürdürebilirlik olgusunu yaratır. Bir kentin kimlik elemanlarının, sürdürebilirlik ile geleceğe aktarılması, hem çevreselci tasarıma hem de kentsel ekolojiye yönelik bir adımdır. Ekoloji, aynı zamanda kentsel yapılanmış çevrenin biçimlenmesi anlamını da taşır. Kentsel yapılanmış çevre; kente yönelik tüm insan kaynaklarını harekete geçirir ve böylece kentin yaşam kalitesi yükselir.

    Kentsel Çevre <=> Kentsel Ekoloji < = > Kentsel Yaşam Kalitesi

    Kimlik sistemi dinamik bir sistemdir ve standart (belirlenmiş) bir ürün sunamaz. Her kentin görsel etkisinin, görsel kalitesinin ve mekansal karakterinin farklı olması kimlik sisteminin dinamizminden kaynaklanmaktadır. Sonuçta bu farklılık, kentsel kimlik elemanlarını (her kent için farklı) belirler.
    Yine aynı kapsamda, kentlerin;
    · Yerellikleri
    · Özgünlükleri
    · Estetikleri
    de farklı olduğundan, kimlik açısından her kenti bir standarda getirmek doğru olacaktır. Farklı kimlikler, farklı standartlar getirmektedir.

    5.2.2. Kentsel Tasarıma Ekolojik Bir Yaklaşım
    Farklı sosyo-ekonomik özellikleri olan gruplarda, mekanı algılama ve değerlendirme farkı ortaya çıkar. Bu da farklı mekanlarda değişik tasarımlara yol açar.
    Mekanlarda doğru ve etkin olmayan tasarımlar sonucu, kullanılmayan fazla enerji oluşur ve tüketilir. Oysaki kentlerde çeşitli işlevler için enerjiye gereksinim vardır. Kısacası, kentlerde kimliğin devamını sağlayabilmek, sürdürebilmek için; bu yok olan fazla enerji olmamalı, yani yanlış tasarımlar yapılmamalıdır.

    Etkin Olmayan Tasarım + Yapı Çevresi
    
    Olumsuz Mikroklimatik Şartlar
    
    Fazla Enerji Tüketimi
    
    KİMLİKSİZ SİSTEMLERi YARATAN KOŞULLAR

    Toplum ve çevrenin arakesitindeki doğru enerji, ekolojik ilişkiyi oluşturur. Ekolojik ilişki; değişimi ve gelenekselliği birlikte yorumlayıp, tarihsel değerin yeniliğe açık biçimde kullanılmasını ve kimlik oluşumunu sağlar.
    Kentsel çevre, sektörel bir yaklaşımken; kentsel ekoloji sistematik bir yaklaşımdır. Kimliğin oluşmasında önemli bir yeri bulunan kentsel yaşam kalitesinin ise hem kentsel çevreyle, hem de kentsel ekoloji ile ortak arakesitleri bulunmaktadır. Kentsel çevre bünyesinde, varolan ve alışagelmiş insan ihtiyaçlarını barındırır (Kentsel yaşam kalitesinin bu mevcut duruma da gereksinimi vardır). Kentsel ekoloji ise, kimlik kaybını önlemede, insanların yaşam kalitesi ve yaşam biçimi için idealler araştıran bir sistemdir. Ekosistem ise bu sistematik yaklaşımların üçünü de kapsar.

EKOSİSTEM
        Kentsel
        Ekoloji
Kentsel            Kentsel
Çevre              Yaşam
                     Kalitesi

    EKOSİSTEM
    Kentsel Ekoloji
    Kentsel Çevre
    Kentsel Yaşam Kalitesi



    Ekosistem sürecinde tüm eylemler ile ilişkilerin bilinmesi ve tanımlanması zorunludur. Ekolojik sistem ve buna bağlı çevresel tasarım bünyesinde olup;
    · Büyüme
    · Bütünleşme
    · Yoğunluk
    · Uyum
    ögeleriyle bağlantılı tüm elemanlar kimlik açısından tanımlanmalıdır.



    Kentsel tasarım ve kent formu, günümüzde sadece fiziksel ögelerle değil; insan kaynakları, enerji koruma ve ekolojik sistenmle birlikte ele alınmalıdır. Daha önceki tasarım çabaları, kentlerin sadece çevre sorunlarına yönelik, mekanı oluşturma kapsamında ve yüzeyseldi. Oysa kent kimliğini koruma - geliştirme kapsamında ve sürdürülebilir kentsel gelişme ilkelerine uygun tasarımlar; mekanla değil, mekanın bütünseliğiyle ilgilenmeyi gerektirmektedir. Ekolojik kentsel tasarım:
    a. İnsan
    b. Çevre
    c. Planlama
    d. Süreç
    elemanlarının bütünüyle içiçe olan ve gelişen sürdürülebilir kent kavramına yönelik bir modeldir.

EKOLOJİK KENTSEL TASARIM
EKOLOJİK SÜREÇ
EKOLOJİK KENT PLANLAMA
Kentsel
Yapılanmış + İnsan
Çevre       Merkezlilik





    5.3. TASARIMDA DENGE MODELİ
    5.3.1. Modelin Ana Hatları
    "Tasarımda Denge Modeli" nin özü, ekolojik sistemde mevcut olan tüm elemanların ve tüm faktörlerin kimlik tasarımında dengeli etkileşimini sağlamaktır.
    Kimlik oluşumunu etkileyen:
    1. Kentin fiziksel yapısı
    2. Kentin sosyo-ekonomik yapısı
    3. Kentin kültürel birikimi ya da yapısı
    4. Kentin tarihi süreci
    5. Kentin mekan karakteristikleri
    6. Kentin biçimsel ve görsel karakteristikleri
    7. Kentlinin yaşam biçimi ve kalitesi
    8. Kentin işlevleri
    9. Kentin fiziksel çevresi ile toplumsal davranış ilişkisi
    10. Kent-doğa bütünlüğü
    11. Kentsel altyapı
    12. Kentin tipolojik özellikleri
    belirleyiciler ve kent ve ekoloji ile doğrudan ilgili olan:
    A. İnsan
    B. Çevre
    C. Bütünlük
    D. Estetik
    E. Çeşitlilik
    F. Sürdürülebilirlik
    elemanlar, bu etkileşim dengesini sağlamak zorundadırlar.
    İnsan, kent, kentsel tasarım, ekolojik kentsel tasarım , kent kimliği vb. tüm sistemlerin ortaya çıkış nedeni olup; tüm bu sistemler kümesinin en önemli ve en küçük elemanıdır.
    Çevre, ekolojik kentsel tasarımın doğal elemanı olarak; bünyesinde insan ihtiyaçları ve insan kaynaklarının çıkış noktasını barındıran,fiziksel ve sosyo-ekonomik elemanların tümünü kapsayan bir eko-sistem ürünüdür.
    Bütünlük, kent sistemi çerçevesindeki tüm görsel, biçimsel, mekansal,fiziksel ve ekolojiye bağlı elemanların; sistemin en uç noktalarının özellikleriyle bağlantı kuracak ve minumum ölçüde de olsa bu özellikleri taşıyacak şekilde ilişkilerinin sağlanmasıdır.
    Estetik, kent bünyesi dahilindeki mevcut tüm sistem elemanlarının çevreye ve kimliğe uygun anlamda; birbirleriyle ve sistemle çelişmeyecek şekilde tasarlanması ve organizasyonudur.
    Çeşitlilik, ekolojik kentsel tasarıma uygun anlamda, kent sınırları içinde farklı enerji kayıplarına yol açmayacak şekilde; tasarıma yönelik değişik elemanların yerine göre kullanılmasıyla elde edilen bir organizasyon şeklidir.
    Sürdürülebilirlik, kentsel tasarım ve kent kimliği tanımlamada, bir kentin tüm değerleri ile değişime uğramadan, bozulmadan;geçmişten günümüze taşınabilmesi ya da devamlılığının sağlanmasıdır.

    5.3.2. Modelde İzlenecek Yöntem
    Bu dengeyi sağlayabilmek için öncelikle kent kapsamında, bölge bazına inmek doğru olacaktır. Kenti, eşit özellikleri gösteren mahallelerin oluşturduğu bölgelere ayırıp,bu bölgeler üzerinde aşağıda belirteceğimiz yöntemler uygulanmalıdır. Bölgeler üzerinde izlenecek yöntemin aşamalarını şöyle sıralayabiliriz:
    1. Bölgesel mekan analizi
    2. Bölgesel kimlik faktörü analizi
    3. Bölgesel etkileşim tablosu
    4. Bölgeler arası denge kurulması
    5. Denge modelinin kent bütününe yansıtılması

    5.3.2.1. Bölgesel Mekan Analizi
    Kentin bütününde bölge farklılıklarını yansıtacak şekilde, bölgeleri ayırıp numaralandırmak bu yöntemin ilk adımıdır. Bu bölgelendirmeyi yaparken, bölgenin;
    1. Nüfus yoğunluğu
    2. Yaşam biçimi
    3. Sosyo-Ekonomik durumu
    dikkate alınmalıdır. Bu kriterlere göre bölgeleri ayırmak doğru olacaktır.
    Bu değerlendirmeyi yaptıktan sonra, kentin bütününü gösteren harita üzerinde bu bölgeler dairesel sembolllerle belirtilmelidir. Dairesel sembollerin herbiri, o bölgenin nüfus yoğunluğunu ve sosyo-ekonomik durumunu yansıtma özelliğine sahip olmalıdır.
    Bölgelerin ayrı ayrı sembolleri yapıldıktan sonra, kent bütününde bu sembollerin birbirleriyle ilişkileri gösterilir. Bu ilişkiler tablosu, kentin mekansal analizini oluşturmaktadır.

Mekansal Analiz Şeması


    5.3.2.2. Bölgesel Kimlik Belirleyicileri Analizi
    Belirlenen bölgelerin herbirinde, kimlik oluşumunu etkileyen faktörler irdelenerek, etkileşim tablosu için ön hazırlık yapmak bu aşamanın amacıdır.
    Faktörlerin kimlik üzerindeki etkisi incelenirken; etkileşim tablosunun puanlama yöntemi açısından önem taşıdığından dolayı, sağlıklı olabilmesi için bölge kimliğini ele almak daha doğru olacaktır.
    Eskişehir kentinin tümünü değil de (Bölüm 3'te olduğu gibi) ; Odunpazarı bölgesinde, 12 belirleyiciyinin analizini yapamak, bölgesel kimlik belirleyicisi anlamında doğru olacaktır.

    5.3.2.3. Bölgesel Etkileşim Tablosu
    Tasarımda denge modelini sonuca götürebilmek için en önemli bölüm, etkileşim tablosunu yapabilmektir. 12 kimlik belirleyicisini ve 6 kimlik elemanını matris haline getirerek tablonun esasını oluşturmakla yola çıkılmalıdır. Bu matriste öncelikle belirleyici ve elemanların hangi noktalarda ara kesitlerinin oluştuğunu görmek önemlidir. Ara kesitler; kimlik elemanının, kimlik belirleyicisini ne ölçüde etkilediği anlamında kabul edilmelidir. Bu ara kesitlerin herbirine, 1 ile 6 arasında bir değer verirsek; yatayda bu değerleri topladığımızda, 12 belirleyicinin herbirine ait sayısal değer bulunacaktır. Kimlik elemanının, kimlik belirleyicilerini etkilediği ölçü değeri arakasit değeri olmalıdır.
    Örnek olarak; çevre elemanı, kentin fiziksel yapısı üzerinde 1. derecede etkili olduğundan, "6" puan değeri verilmiştir. Çevre elemanının tarihi süreç üzerindeki etkisi ise "1" puan ile değerlendirilmiştir.
    Bu değerlerin sonuçlarına göre; kimliğini kaybetmemiş ve değerlerini koruyan kentlerimizde elde edilen sayısal değerler şu şekilde ortaya çıkmaktadır:
    Kültürel Birikim : 21
    Tipoloji : 21
    Mekan Karakteristikleri : 20
    Tarihi Süreç : 19
    Yaşam Biçimi ve Kalitesi : 18
    İşlevler : 17
    Fiziksel Yapı : 15
    Doğa Bütünlüğü : 14
    Biçimsel -Görsel Karakter : 11
    Sosyo-Ekonomik Yapı : 10
    Altyapı : 9
    Fiziksel Ç.- Toplumsal D. : 9
    Kimlik belirleyicilerinin ortaya çıkan bu sayısal değerleri:
    *Hangi belirleyicinin kimlik üzerinde daha etkili olduğu
    *Ortaya çıkan toplam sayısal değer (184) ile diğer kentlerde kimlik değeri analizi yapılması
    konusunda yardımcı olacaktır.Bu sayısal değerler, aynı zamanda da diğer kentlerimizde "denge katsayısı" olarak önem kazanacaktır.

    5.2.4. Bölgeler Arası Denge Kurulması
    Çıkan her bölgenin etkileşim tablosu göz önünde bulundurularak; bölgeler arasında denge kurmak, tasarımda denge modelinin 4. adımıdır. Bu dengeyi kurmak için:
    a. Bölgelerin değerlerini dikkate almak
    b. Bu değerleri, kimlik olgusunu (+) yönde etkileyecek şekilde, denge katsayısına eşdeğer bir noktaya ulaştırmak doğru olacaktır.
    Bu denge katsayısına ulaşmak amacıyla bulduğumuz değerler, kentin belirlenen bölgesinde; hangi kimlik belirleyicisinde ve ne ölçüde değişiklik yapılacağını gösterecektir. Yani kimliği yaşatabilmek için, bölgenin hangi değerlerinin değişime ihtiyacı vardır, bunu görebilmek mümkün olacaktır (Değişime ihtiyacı olmayan belirleyiciler de söz konusu olabilir). Denge katsayısının bölge katsayısı ile aynı olduğu durumlarda; bölgenin kimlik oluşum belirleyicisinin doğru olduğu gözlenip, o belirleyici bölge kimliğinde baz alınacaktır. Örnek olarak seçilen 1. bölgenin kültürel birikim bölge katsayısı 21 ise, bölgenin kimliğinde kültürel yapısının etkin olduğu varsayılacaktır.

DEĞERLER
BELİRLEYİCİLERKimlik
Değeri
Denge
Değeri
1. FİZİKSEL YAPIA15-A
2. SOSYO-EKONOMİK YAPIB10-B
3. KÜLTÜREL BİRİKİMC21-C
4. TARİHİ GELİŞİMD19-D
5. MEKAN KARAKTERİSTİK.E20-E
6. BİÇİMSEL VE GÖRSEL KAR.F11-F
7. YAŞAM BİÇİMİ VE KALİTESİG18-G
8. İŞLEVLERH17-H
9. FİZİKSEL Ç.- TOPLUMSAL D.I9-I
10. DOĞA BÜTÜNLÜĞÜJ14-J
11. ALTYAPIK9-K
12. TİPOLOJİK Ö L21-L

NOT: Denge katsayısı, kimlik değerine eş ise "Denge değeri = 0" olur.
Tablo 2
Denge Tablosu

    5.3.2.5. Denge Modelinin Kent Bütününe Yansıtılması
    Mekansal analizde elde edilen tüm bölgelerde uygulanan, denge katsayısıyla bir noktada tutulmaya çalışılan bölgesel kimlik;
    1. Mevcut bölgelerin genellenmesiyle
    2. Faktörlerdeki denge denge dağılımının orantılı bir şekilde yansıtılmasıyla
    kent kimliği şekline dönüştürülmelidir. Bu durumda bölge bazında, kimlik oluşumunda mevcut olan tüm faktörlerin etkileşimleri ve dengesel oranları kente aynen yansıtılacak; hem kentin kimliği korunmuş, hem de geçmiş ile günümüz arasında tasarım açısından bir denge sağlanmış olacaktır. Kent bütününde homojen dağılımı görmek mümkün olacaktır.

KENT KİMLİĞİNİN YOĞUN OLARAK ALGILANDIĞI ALANLAR
    1 = Sanayi Bölgesi
    2 = Sanayi Bölgesi Merkez Bölgesi
    3 = Merkez Bölgesi
    4 = Merkeze Yakın Konut Bölgesi
    5 = Merkeze Yakın Konut Bölgesi
    Şekil 3
    Denge Modelinin Kent Bütünündeki Mekanlar Üzerinde Şematik Etkisi

    5.4. BÖLÜM SONUCU
    "Tasarımda Denge Modeli" nin amacı; eski ve yeni kent dokuları arasında br bütünlük sağlamaktır. Ne kenti yıkıp yeniden yaratmak, ne de ilk kuıruluştaki kenti elde etmek için oluşturulmuş bir sistem yaklaşımı değildir.
    Bu sistem ile aynı zamanda, kentin tüm kimlik oluşum faktörleri arasında da denge sağlanmış olacaktır. Kentlerin;
    a. İşlevleri ile kültürel yapısı
    b. Tarihi ile biçimsel ve görsel karakterleri
    c. Fiziksel yapısı ile yaşam biçimi ve kalitesi
    d. Mekan karakteristikleri ile altyapısı
    arasında kimliğin sürdürülebilirliğini (+) yönde etkileyecek şekilde bir ilişki sağlanmış olacaktır.
    Model tüm kentlerde, yoruma gerek kalmadan, belirli ölçümler (soyut ya da somut) ile uygulanabilecek; sonuçta kentsel tasarım ya da ekolojik kentsel tasarım açısından değerlendirilebilecek ölçüde, kimlik olgusunu yansıtan kentler elde edilebilecektir.

Ekolojik Kentsel Tasarıma
Yaklaşımlı
Bir Denge Modeli

=>
Kimlikleri
Tanımlanmış
Kentler
Bölgesel Kimlikler
Mekansal Kimlikler
İnsan Kimliği


    Elde ettiğimiz kent kimliğinde, özele doğru inildikçe insan kimliğini bulmak mümkün olacaktır. Bu da insan ile ekolojik kentsel tasarım arasında mevcut ilişkiyi elle tutulur hale getirmektedir.